مركز اطلاعات و مدارك اسلامى
862
فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى )
تحريمى بر طلب ترك الزامى ، و به نظر كسانى كه متعلق نهى را منع و زجر اعتبارى مىدانند ، بر منع اكيد و شديد دلالت مىنمايد . درباره چگونگى دلالت صيغه نهى بر حرمت سه ديدگاه وجود دارد : 1 . دلالت از راه وضع ؛ 2 . دلالت به كمك حكم عقل ؛ 3 . دلالت از راه مقدمات حكمت و اطلاق . خمينى ، روح الله ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 2 ، ص 151 . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 63 . عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 1 ، 2 ، ص 452 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 106 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 939 . نهى تخييرى نهى متعلق به چند فعل با مطلوبيت ترك يكى از آنها به صورت اختيارى نهى تخييرى ، مقابل نهى تعيينى بوده و در جايى است كه متعلق نهى چند فعل باشد ، بهگونهاى كه ترك يكى از آنها به صورت على البدل مطلوب باشد ؛ به بيان ديگر ، در اين نهى ، مكلف براى انجام هريك از افعال مورد نهى ، آزاد است و سرپيچى او تنها با انجام همه آنها صورت مىپذيرد ، مثل : نهى از تصرف در خانه يا همنشينى با بيگانه به صورت تخييرى ، و يا نهى از ازدواج با دو خواهر در يك زمان . نكته : برخى معتقدند در شرع ، نهى تخييرى وجود ندارد . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 89 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 186 . شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، جزء 2 ، ص 327 . نهى تشريعى ر . ك : نواهى نهى تعيينى نهى متعلق به فعل مشخص و بدون جايگزين در عرض آن نهى تعيينى ، نهيى است كه منهى عنه آن معين بوده و داراى جايگزين و بدلى در عرض خود نمىباشد ، مانند : « لا تشرب الخمر » كه نهى آن تعيينى است و در عرض خود عدل و بدلى ندارد . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 187 . نهى تكليفى نهى عارض بر فعل مكلّف ، بىواسطه و داراى ثواب و عقاب نهى تكليفى ، مقابل نهى وضعى بوده و عبارت است از نهيى كه بهطور مستقيم متوجه افعال مكلف بوده و بر موافقت با آن ( ترك حرام ) ثواب و بر مخالفت با آن ( انجام حرام ) عقاب بار مىگردد ، مانند : نهى از شراب خوردن . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 4 ، ص 134 . همان ، ج 2 ، ص 481 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 628 . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 232 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص ( 63 - 62 ) . قدسى مهر ، خليل ، الفروق المهمة فى الاصول الفقهية ، ص 81 . نهى تكوينى جلوگيرى از يك فعل خارجى به صورت عملى و مستقيم نهى تكوينى ، مقابل نهى تشريعى بوده و عبارت است از نهيى كه نهىكننده با دخالت مستقيم و عملى خود ، از انجام فعل در خارج جلوگيرى مىنمايد ؛ به خلاف نهى تشريعى كه در آن جعل قانون و نهى لفظى گوياى مبغوض بودن فعل نزد ناهى است ؛ بنابراين ، اگر مولا دست عبد خود را بگيرد و مانع از شرب خمر او گردد ، نهى ، در سايه يك عمل خارجى و تكوينى صورت گرفته است . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 529 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 6 ، ص 407 . نهى تنزيهى نهى دلالتكننده بر نقصان ثواب عبادت ، و طلب ترك غير الزامى نهى تنزيهى ، مقابل نهى تحريمى بوده و عبارت است از نهيى كه بر نقصان ثواب ( در عبادات ) و يا مبغوضيت غير شديد متعلق آن در نزد مولا ( در معاملات ) دلالت مىنمايد ؛ به بيان ديگر ، از مرجوحيت منهى عنه در نزد مولا حكايت مىكند ، ولى مولا اراده اكيد به ترك آن ندارد ، هرچند ترك آن نزد مولا رجحان دارد . پس نهى تنزيهى ملازم ترخيص فعل منهى عنه است ، مانند : نهى از خواندن نماز در حمام ( لا تصل فى الحمام ) كه از مرجوحيت چنين نمازى در نزد شارع حكايت مىكند ؛ يعنى نزد مولا ترك اين نماز از انجام آن محبوبتر است . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 70 . خمينى ، روح الله ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 2 ، ص 14 و 150 و 160 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 294 . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 228 . عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 1 ، 2 ، ص 452 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 318 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 7 ، ص ( 104 - 103 ) و ( 193 - 192 ) . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 941 .